Orahova je prije nepunih 160 godina bila slabo naseljeno područje sa plodnim zemljištem, smješteno na pola puta između Bosanske Dubice i Bosanske Gradiške a nadomak rijeke Save, u sastavu tadašnje banjalučke kaze u Bosanskom ejaletu. Odlukom tadašnjih turskih vlasti određena je za izgradnju jednog od šest novih ili obnovljenih naselja u Bosanskom ejaletu za naseljavanje muhadžira iz prekodrinskih krajeva tadašnje kneževine Srbije. Radi se o Kozluku, Brezovom Polju, Orašju, Bosanskom Šamcu, Orahovi i Bosanskoj Kostajnici.

Iseljavanje preostalog muslimanskog stanovništva iz kneževine Srbije, tačnije iz gradova Užica, Sokola, Šapca, Beograda, Smedereva i Kladova počelo je u jesen 1862. godine, s tim da prema Bosni usmjereni muhadžiri iz gradova Užica i Sokola sa okolnim naseljima, kao i Šapca i dijelom iz Beograda. Iseljavanje je izvršeno u oktobru i novembru 1862. godine, a izgradnja kuća i naselja počela je u proljeće naredne godine. U jesen 1863. godine bosanski namjesnik Šerif Osman paša obišao je sva ova naselja i u izvještaju od 10. novembra naveo da je u Kozluku završena izgradnja 120 kuća za muhadžire iz Sokola, u Brezovom Polju 300 kuća za muhadžire iz Šapca i Užica, u Orašju/Donjoj Aziziji 200 kuća za muhadžire iz Beograda, Šapca i Užica, u Bosanskom Šamcu/Gornjoj Aziziji  250 kuća za muhadžire iz Užica i Sokola, u Orahovi 225 kuća za muhadžire iz Sokola i u Bosanskoj Kostajnici 180 kuća za muhadžire iz Užica.

Tako je u Orahovi izgrađeno prilično veliko naselje sa pet mahala, za 1.090 tadašnjih stanovnika. Kao i u drugim mjestima, muhadžirima su dodijeljena zemljišta za obradu, a izgrađena je i džamija Azizija, nazvana tako po tadašnjem sultanu Abdul-Azizu. U nastojanju da se održi veza sa Sokolom, mahale su dobile nazive po sokolskim naseljima odakle su kao muhadžiri protjerani: Soko, Haluga, Mahala, Laze i Postenje (danas Postinje). Ti nazivi su se održali i danas.

Muslimansko stanovništvo Soko Grada i drugih naselja Sokolske nahije bilo je u najvećoj mjeri bošnjačkog porijekla, i zbog blizine bilo je oduvijek vezano za Bosnu, posebno u vrijeme čestih ratova. Kada je knez Miloš uz pomoć Rusije i evropskih sila tridesetih godina XIX vijeka uspio kod turskih vlasti isposlovati iseljavanje muslimanskog stanovništva iz svih naselja osim navedenih šest gradova, najveći otpor je pružilo muslimansko stanovništvo Sokolske nahije.  Dobro utvrđeni Soko Grad, smješten u Sokolskim planinama, važio je za neosvojivu tvrđavu u mnogim ratovima. Srpski ustanici u svojim bunama početkom XIX vijeka nikada ga nisu uspjeli ozbiljnije ugroziti.  

Prvi pokušaj iseljavanja muslimanskog stanovništva iz Sokolske nahije započeo je već u februaru 1830. godine i trajao je do aprila iste godine, bez većeg uspjeha. Samo manji broj stanovnika sela Sokolske nahije se iselio u Bosnu, dok se veći broj sklonio u tvrđavu Soko i sela u neposrednoj okolini, tako da su se do kraja godine vratili i oni koji su bili otišli u Bosnu. U proljeće 1834. godine knez Miloš je poslao srpsku narodnu vojsku, pod komandom  Tome Vučića Perišića, da izvrši iseljavanje muslimanskog stanovništva iz sela Sokolske nahije. Prinudno iseljavanje, uz upotrebu srpske “narodne” vojske počelo je u julu 1834. godine, pri čemu je bilo i borbi oko Uzovnice, u kojima je učestvovala i vojska iz Bosne, sastavljena od dobrovoljaca, koji su krenuli da pomognu Sokoljanima. Srpska vojska nije se usudila da izvrši iseljavanje sela oko samog Sokola, zbog zaštite koju su ovim selima pružali topovi iz sokolske tvrđave. Radi se o selima Haluga, Zakućani, Mahala, Donje Postenje, Laze, Peći, Kozle, Bučje i Petrc (danas Šljivova),  u koja su se 1835. godine vratila i većina onih koji su prethodne godine iseljeni u Bosnu. Tako je ostalo sve do konačnog iseljenja Sokola 1862. godine.

Mnogi sokolski muhadžiri, pogotovo oni stariji su živjeli i umrli u nadi da će se jednoga dana ponovo vratiti u svoj zavičaj. Specifični mentalitet koji su sokolski muhadžiri sa sobom donijeli iz neosvojivog Sokola, ratobornost i ponositost,  savim sigurno je ostavio traga na naredne generacije stanovnika Orahove. Međutim, geografski su bili daleko udaljeni od prethodnog zavičaja, tako da se veza sa Sokolom vremenom gasila. Ipak, nije slučajnost da je Orahova dala jednog od najvećih komandanata Armije Republike Bosne i Hercegovine, proslavljenog generala Atifa Dudakovića.

Sadašnje generacije Orahovljana veoma malo znaju o svom porijeklu, i nekadašnjem zavičaju svojih predaka u zapadnoj Srbiji (područje između Ljubovije i Krupnja). Egzodus u toku i nakon agresije na Bosnu i Hercegovinu stvorio je novu realnost, tako da su danas mnogi Orahovljani rasuti širom Evrope i svijeta, ali i kao dijaspora ne prekidaju veze sa svojom Orahovom.  

(Dž. Tosunbegović, Gornja Spreča – Kalesija)

Komentiraj