dav

Gornja Spreča je područje koje obuhvata izvorišni dio rijeke Spreče i njenih pritoka u gornjem toku, odnosno gornji dio Sprečanskog polja, kao i pobrđa i planinske predjele koji je uokviruju; sa južne strane to su obronci Javornika odnosno njegovih krakova Borogova i Bišine, sa sjeverne strane to su obronci Majevice; na istoku se ove planine susreću nizom niskih visova Velje glave između Snagova i Kamenice u zaleđu Zvorničkog Podrinja.
Rijeka Spreča ima dužinu vodotoka od 137,5 km i površinom sliva od 1947 kvadratnih kilometara, čime se može svrstati među duže bosanske rijeke. Naziv za rijeku Spreču, a samim tim i za područje, po svemu sudeći je keltskog porijekla.
Inače se cijela oblast oko rijeke Spreče i njenih pritoka naziva Sprečom. U periodu između dva svjetska rata područje Spreče se, shodno tadašnjoj administrativnoj podjeli na srezove, dijelilo na Zvorničku, Tuzlansku i Gračaničku Spreču. Zvorničkom ili Gornjom Sprečom smatralo se područje oko izvorišnog dijela i gornjeg toka rijeke Spreče. To je područje koje je sve do polovine prošlog vijeka najvećim dijelom ulazilo u sastav Zvorničkog sreza.
Danas se Gornjom Sprečom naziva cijelo područje oko gornjeg toka rijeke Spreče, od njenog izvorišta pa sve nizvodno do ispod ušća Oskove i Gostelje. Dio Gornje Spreče koji se završava nešto nizvodno od ušća Gribaje, može se uslovno nazvati Kalesijskom Sprečom, shodno činjenici da se u drugoj polovini XX vijeka Kalesija razvila u administrativni i urbani centar šireg područja, kao i zbog činjenice da je to područje najvećim dijelom u sastavu opštine Kalesija.
Kada se govori o rijeci Spreči i njenom izvorištu, i danas postoje određene dileme o tome koji je pravi odnosno glavni izvor ove rijeke: da li je on ispod Snagova kako se obično smatra ili je u Papraći, ispod Borogova, kako neki istoričari navode. Naime, činjenica je da je desni izvorišni krak, koji nastaje od nekoliko manjih izvora ispod Velje glave, na području Snagova, tačnije sjeverno od Gromilice (619 metara nadmorske visine), najvišeg vrha Velje glave, nešto slabije izdašnosti tako da Spreča u dijelu svog toka iznad sela Kusonja za dugotrajnijeg sušnog perioda godine ponekad presahne, tačnije izgubi svoj tok u zemljištu preko kojeg teče.

  

Izvor Spreče u Papraći                    Izvorišno područje Spreče ispod Velje Glave

Tačnije, snagovska sastavnica Spreče nastaje od tri manja izvorišta koja se javljaju na relativno malom prostoru gdje se susreće greben Velje glave sa Snagovskim prevojem. Nakon kratkog i dosta strmog toka oni se spajaju na sastavcima u šumovitom području nekoliko stotina metara južno od zaseoka Grujići, odakle praktično počinje tok rijeke Spreče. Okolno stanovništvo izvorom Spreče smatra onaj ispod Velje glave, između snagovskih zaselaka Ajgina i Grujića. Između ova dva zaseoka proteže se razvođe između Drine i Spreče, odnosno Bosne. Lijevi izvorišni krak je vrelo koje izbija iz strmog krečnjačkog odsjeka, kojeg narod naziva Megarom, po jednoj od pećina koje se tu nalaze, neposredno ispod papraćkog zaseoka Odžaci, a iznad sadašnjeg puta Caparde – Šekovići – Tišča i manastira Papraća. I sama rječica se obično naziva Papraćom ili Papraćkom rijekom, odmah nakon vrela ima dosta strm tok, prima s desne strane potok Točak, zatim i Ašćerića rijeku kod Mutevelića hana, a nakon toga teče u pravcu sjevera manjom dolinom usječenom između Borogova s lijeve i brda Rudnika s desne strane. Na tom kratkom putu do sastava sa desnim krakom u polju ispod Capardi prima više vrela, skoro sva su sa lijeve strane i izbijaju iz masiva Borogova, a najznačajniji i najizdašniji od njih je Studenac.
Kao i većina drugih rijeka na našem području, i Spreča već nakon nekoliko kilometara toka, odmah nakon spuštanja u ravničarski dio (ispod Capardi) počinje da meandrira, zbog malog nagiba i zbog akumuliranja velikih količina riječnog nanosa kojeg donose njene pritoke. Sve njene pritoke su mahom bujičnog karaktera, koje protičući spiraju podlogu i nanose velike količine erodiranog materijala, tako da dolazi do meandriranja, zatim mijenjanja riječnog korita usljed njegovog uzdizanja, i do stvaranja mrtvaja, odnosno “starača”, kako ih narod naziva.

Ako posmatramo tok Spreče polazeći od izvorišta ispod Snagova, uočavamo da Spreča na svom putu prima nekoliko manjih vodotoka koji nastaju od izvora: Kuduzovac, Šaranovac ispod Petrovića gaja, Kaursko vrelo, zatim Močila (sa istočne strane Rudnika), sva s lijeve strane, i Begino vrelo, koje se javlja podno Lokminog gaja, s desne strane. Njihova izvorišta nalaze se uglavnom na nižim visinama.
Lijeve pritoke Spreče na posmatranom području, nizvodno od utoka njene sastavnice Papraće, su Ilidža (Ugerovica ili Ugljarevica), Mramorak (Šeherska rijeka), Sajtovićka rijeka (Vacetinska rijeka), Mala Spreča (koja prima Repuški potok i Gračaničku rijeku), Krivača i Toplica. Desne pritoke su Ljeskovica, Krivaja, Šabatovica, Tavna, Bukovica, Kalesijska rijeka, Dubnica, Bjeljevac, Rainska rijeka, Međaš i Gribaja. U svom gornjem toku Spreča prvo prima Begino vrelo, koje se nalazi u Lokminom gaju, sa južnih padina Kosovače – Klanca. Izvorišta ovih pritoka uglavnom se nalaze na nadmorskoj visini od oko 500 m. Ljeskovica izvire između zaravni Brezika i Pašinog puta, između kojih je formirala svoju dolinu, u Spreču se uliva niže Kusonja. Krivaja izvire ispod brda Orlića, iznad Hajvaza, spuštajući se u ravnicu između Hajvaza i Kuline, odnosno Capardi, prima više potoka, a onda ima krivudav tok karakterističan za sve rječice u Sprečkom polju. Šabatovica nastaje od Mahalske rijeke, koja je dobila naziv po istoimenom selu i izvire ispod Resnika, i Puhare, koja izvire ispod Debelog Brda, nedaleko od Starog Sela, i protiče kroz Bulatovce. Sastaju se u polju ispod Bulatovaca, da bi se ulile u Spreču kod osmačkog zaseoka Kula. Tavna izvire pod Barašinovcem, nedaleko od Herinog tora, sjeveroistočno od Zukića, na putu prema Spreči protiče kroz Memiće. Bukovica izvire na istom području, nešto zapadnije, ima paralelan tok sa Tavnom i nešto izraženije usječenu dolinu. Izvire ispod Đedovca, protiče između Memića i Kalesije, a uliva se u Spreču u polju ispod Gornje Kalesije.
Kalesijska rijeka ima izvorište na brdovitom području ispod Jajića, teče kroz Gornju Kalesiju. Dubnica spada među značajnije desne pritoke Spreče, u svom gornjem dijelu prima Malu rijeku i Hrašljansku rijeku, nešto kasnije Sigu i Kalesijicu. Formirala je dolinu, koja se postepeno širi prema Prnjavoru. Kalesijica je više potok nego rječica, ima izvorište Duboki Potok, ispod Prosjeka, i na svom putu prema Spreči krivuda kroz Prnjavor, gdje se sastaje sa Dubnicom. U daljem, dosta kratkom toku njihova sastavnica nosi naziv Mandura i uliva se u Spreču ispod Prnjavora.
Najduži tok ima Gribaja, koja izvire ispod Majevice, iznad Seljublja, tačnije ispod Stolica, najvišeg majevičkog vrha. Javlja se kao izvor Oruč, nakon kraćeg toka prima pritoku na Sastavcima, i spušta se kroz zaselak Čifluk, dosta strmim tokom do središnjeg dijela Seljublja, zatim produžava kroz požarničke zaseoke i dalje kroz Babinu Luku, da bi primila Hrašljansku rijeku nešto prije Kikača.

 

U preostalom dijelu toka, značajnije pritoke rijeke Spreče sa desne strane su: Jala, Sokoluša i Brijesnica. Sa lijeve strane značajnije pritoke su: Oskova sa Gosteljom, Turija, Jadrina, Kamenička rijeka, Sočkovačka rijeka, Prenja, Crna rijeka i Velika rijeka. Spreča se ulijeva u rijeku Spreču kod Doboja, tako da svojim tokom prolazi praktično cijelom širinom Sjeveroistočne Bosne, od brda iznad Zvornika do Doboja.
Po mnogo čemu Spreča je stotinama i hiljadama godina godina satavni dio života stanovnika ovog područja, između ostalog o njoj su ispjevane mnoge pjesme. Jedna od njih je i legendarna pjesma Kalesijske trojke:
Sve dok Spreča do Doboja teče, pjesma naša umrijeti neće…

Komentiraj